Το Ντονμπάς μπορεί να είναι το τίμημα μιας ειρηνευτικής συμφωνίας. Αλλά για τον Βλαντίμιρ Πούτιν, το πραγματικό διακύβευμα φαίνεται να βρίσκεται πολύ πέρα από τα σύνορα της Ουκρανίας.
Φτάνει μέχρι την Πολωνία και τις χώρες της Βαλτικής, αγγίζει τη γαλλική και τη βρετανική πυρηνική αποτροπή και θέτει υπό αμφισβήτηση το δικαίωμα ευρωπαϊκών κρατών να επιλέγουν τις συμμαχίες τους.
Οι τελευταίες πληροφορίες από τις διαπραγματεύσεις στο Άμπου Ντάμπι αποκαλύπτουν δύο παράλληλες, αλλά δύσκολα συμβατές επιδιώξεις.
Η Ουάσιγκτον διερευνά εάν το Κίεβο θα δεχόταν να παραχωρήσει το Ντονμπάς με αντάλλαγμα την ένταξη στο ΝΑΤΟ ή ένα ισχυρό πακέτο εγγυήσεων ασφαλείας.
Η Μόσχα, αντιθέτως, ζητά όχι μόνο ουκρανικά εδάφη, αλλά και δραστικό περιορισμό της στρατιωτικής παρουσίας του ΝΑΤΟ στην Ανατολική Ευρώπη.
Η αντίφαση είναι θεμελιώδης: αυτό που θα μπορούσε να καταστήσει μια εδαφική παραχώρηση ανεκτή για την Ουκρανία είναι ακριβώς εκείνο που η Ρωσία επιδιώκει να αποτρέψει.
Και καθώς πλησιάζει μια πιθανή τριμερής συνάντηση των ηγετών των ΗΠΑ, της Ρωσίας και της Κίνας στη Σενζέν, επιστρέφει ένα ιστορικό ερώτημα που η Ευρώπη πίστευε ότι είχε αφήσει πίσω της: Μπορούν οι μεγάλες δυνάμεις να συμφωνήσουν για την ασφάλεια μικρότερων κρατών χωρίς τη συμμετοχή τους;
Η ανταλλαγή που θα άλλαζε τον χάρτη της ευρωπαϊκής ασφάλειας
Τι θα σήμαινε στην πράξη η παραχώρηση του Ντονμπάς με αντάλλαγμα την ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ;
Για το Κίεβο, θα ήταν μια οδυνηρή εδαφική απώλεια με αντάλλαγμα την προοπτική να μην επαναληφθεί ο πόλεμος. Η Ουκρανία θα εγκατέλειπε, στο πλαίσιο μιας συμφωνίας, την προσπάθεια ανάκτησης περιοχών που θεωρεί αναπόσπαστο μέρος της επικράτειάς της, εξασφαλίζοντας όμως μια θέση στο δυτικό σύστημα συλλογικής άμυνας.
Για τη Μόσχα, μια τέτοια συμφωνία θα είχε διπλή ανάγνωση. Από τη μία, θα μπορούσε να εξασφαλίσει εδαφικά κέρδη που επιδιώκει επί χρόνια. Από την άλλη, θα έφερνε το ΝΑΤΟ ακόμη πιο κοντά στα ρωσικά σύνορα, με την Ουκρανία να αποκτά θεσμική προστασία από τη Συμμαχία.
Εδώ βρίσκεται και το μεγαλύτερο εμπόδιο. Η πλήρης ένταξη στο ΝΑΤΟ δεν είναι μια αόριστη υπόσχεση στρατιωτικής βοήθειας. Προϋποθέτει τη συναίνεση όλων των συμμάχων και συνεπάγεται την εφαρμογή του Άρθρου 5, σύμφωνα με το οποίο μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός μέλους αντιμετωπίζεται ως επίθεση εναντίον όλων. Δεν σημαίνει αυτομάτως αποστολή στρατευμάτων, αλλά δημιουργεί μια σαφώς ισχυρότερη συλλογική δέσμευση από μια διμερή συμφωνία.
Αντίθετα, εγγυήσεις «παρόμοιες» με τα Άρθρα 4 και 5, όπως αυτές που περιέγραψε ο Ζελένσκι, θα μπορούσαν να έχουν πολύ διαφορετικό περιεχόμενο.
Ακόμη και η έννοια της εδαφικής παραχώρησης απαιτεί διευκρίνιση. Άλλο είναι η αναγνώριση της ρωσικής κυριαρχίας, άλλο η αποδοχή μιας γραμμής κατάπαυσης του πυρός χωρίς νομική αναγνώριση και άλλο η αποχώρηση ουκρανικών δυνάμεων από περιοχές που εξακολουθούν να ελέγχουν.
Καθεμία από αυτές τις επιλογές θα είχε διαφορετικό πολιτικό, στρατιωτικό και νομικό κόστος.
Ο Πούτιν δεν ζητά μόνο το Ντονμπάς
Η δημοσιοποίηση των ρωσικών απαιτήσεων από τους New York Times προσφέρει το σημαντικότερο στοιχείο για την κατανόηση των πραγματικών διαστάσεων της διαπραγμάτευσης.
Σύμφωνα με έγγραφο που περιήλθε στην κατοχή της αμερικανικής εφημερίδας, η Μόσχα ζητά την επιστροφή της στρατιωτικής παρουσίας του ΝΑΤΟ στη διάταξη του 1997, πριν από τις διαδοχικές διευρύνσεις προς την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη.
Πρόκειται για απαίτηση πολύ ευρύτερη από την ουδετερότητα της Ουκρανίας.
Η Ρωσία επιδιώκει επίσης τον τερματισμό των δυτικών παραδόσεων όπλων προς το Κίεβο, την αποτροπή νέας διεύρυνσης του ΝΑΤΟ και τον αποκλεισμό συμμαχικής στρατιωτικής δραστηριότητας σε μια μεγάλη γεωγραφική ζώνη, από την Ανατολική Ευρώπη έως τον Νότιο Καύκασο και την Κεντρική Ασία.
Ακόμη και η ένταξη της Ουκρανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα γινόταν αποδεκτή από τη Μόσχα, σύμφωνα με το έγγραφο, μόνο εφόσον το Κίεβο αποκλειόταν από την κοινή αμυντική πολιτική της Ένωσης.
Η ουσία είναι ότι η Ρωσία ζητά περιορισμούς στις αμυντικές επιλογές άλλων κυρίαρχων κρατών.

Η νέα απαίτηση για τα πυρηνικά της Γαλλίας και της Βρετανίας
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η νέα ρωσική αξίωση που αφορά τις δύο ευρωπαϊκές πυρηνικές δυνάμεις.
Σύμφωνα με τους New York Times, η Μόσχα ζητά από τη Γαλλία και τη Βρετανία να αποκλείσουν τη χρήση των πυρηνικών τους οπλοστασίων για την προστασία άλλων ευρωπαϊκών κρατών.
Η απαίτηση αυτή αγγίζει τον πυρήνα της ευρωπαϊκής αποτροπής. Το βρετανικό πυρηνικό οπλοστάσιο είναι ενταγμένο στον σχεδιασμό αποτροπής του ΝΑΤΟ, ενώ η Γαλλία διατηρεί ανεξάρτητη πυρηνική στρατηγική, αναγνωρίζοντας παράλληλα την ευρωπαϊκή διάσταση των ζωτικών της συμφερόντων.
Εάν οι δύο χώρες δεσμεύονταν να μην επεκτείνουν την πυρηνική προστασία τους σε άλλους Ευρωπαίους, θα περιοριζόταν σημαντικά η δυνατότητα της Ευρώπης να αναπτύξει ισχυρότερη δική της αποτροπή.
Και μάλιστα σε μια περίοδο κατά την οποία η αβεβαιότητα για τη μακροπρόθεσμη αμερικανική δέσμευση έχει ενισχύσει τη σχετική συζήτηση.
Η Μόσχα, επομένως, επιχειρεί να διαμορφώσει όχι μόνο τους όρους λήξης του πολέμου, αλλά και τα όρια της μελλοντικής ευρωπαϊκής στρατιωτικής ισχύος.

Η αμερικανική εξίσωση και το πρόβλημα της αξιοπιστίας
Η κυβέρνηση Τραμπ επιδιώκει μια διπλωματική διέξοδο από τον πόλεμο, αλλά η ανταλλαγή εδαφών με εγγυήσεις ασφαλείας παρουσιάζει μια εξαιρετικά δύσκολη εξίσωση.
Για να γίνει αποδεκτή από την Ουκρανία, οι εγγυήσεις θα πρέπει να είναι αρκετά ισχυρές ώστε να αποτρέψουν μια νέα ρωσική επίθεση.
Για να γίνει αποδεκτή από τη Ρωσία, η συμφωνία θα πρέπει, σύμφωνα με τις μέχρι τώρα θέσεις της Μόσχας, να περιορίζει ουσιαστικά τη δυτική στρατιωτική παρουσία στην Ουκρανία.
Όσο πιο ισχυρές γίνονται οι εγγυήσεις, τόσο περισσότερο συγκρούονται με τις ρωσικές απαιτήσεις. Όσο αποδυναμώνονται για να ικανοποιηθεί η Μόσχα, τόσο λιγότερο αξιόπιστες γίνονται για το Κίεβο.
Η απουσία αμερικανικών στρατευμάτων από το ουκρανικό έδαφος, όπως περιέγραψε ο Ζελένσκι, ενισχύει τα ερωτήματα για το πώς ακριβώς θα λειτουργούσε ένας μηχανισμός αποτροπής.
Μια συμφωνία που θα προέβλεπε χρηματοδότηση, εξοπλισμούς και πολιτικές δεσμεύσεις θα μπορούσε να ενισχύσει σημαντικά την ουκρανική άμυνα. Δεν θα ισοδυναμούσε όμως αυτομάτως με πλήρη συμμαχική προστασία.
Και για την Ουκρανία, η ιστορική εμπειρία καθιστά τη διάκριση καθοριστική. Το Μνημόνιο της Βουδαπέστης του 1994, με τις διαβεβαιώσεις ασφαλείας που συνόδευσαν την αποπυρηνικοποίησή της, δεν απέτρεψε τη ρωσική επιθετικότητα.

Το πραγματικό δίλημμα της Ευρώπης
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με μια δύσκολη πραγματικότητα.
Από τη μία, η λήξη του πολέμου αποτελεί στρατηγική επιδίωξη, τόσο για ανθρωπιστικούς λόγους όσο και για την ασφάλεια και την οικονομία της ηπείρου.
Από την άλλη, μια ειρήνη που θα συνοδευόταν από περιορισμούς στην άμυνα ευρωπαϊκών κρατών θα μπορούσε να δημιουργήσει νέες πηγές αστάθειας.
Η συμμετοχή Ευρωπαίων εκπροσώπων στις διαπραγματεύσεις, την οποία φέρεται να έχει αποδεχθεί η Ρωσία, αποτελεί σημαντική εξέλιξη. Δεν απαντά, όμως, από μόνη της στο βασικό ερώτημα: πόση επιρροή θα έχουν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις στη διαμόρφωση της τελικής συμφωνίας;
Για την Ευρώπη, το διακύβευμα δεν είναι μόνο να μη μείνει εκτός τραπεζιού. Είναι να διασφαλίσει ότι δεν θα κληθεί να εφαρμόσει μια αρχιτεκτονική ασφαλείας την οποία δεν έχει συνδιαμορφώσει.
REUTERS/Stringer/File Photo
Η αντίφαση είναι θεμελιώδης: αυτό που θα μπορούσε να καταστήσει μια εδαφική παραχώρηση ανεκτή για την Ουκρανία είναι ακριβώς εκείνο που η Ρωσία επιδιώκει να αποτρέψει.
Και καθώς πλησιάζει μια πιθανή τριμερής συνάντηση των ηγετών των ΗΠΑ, της Ρωσίας και της Κίνας στη Σενζέν, επιστρέφει ένα ιστορικό ερώτημα που η Ευρώπη πίστευε ότι είχε αφήσει πίσω της: Μπορούν οι μεγάλες δυνάμεις να συμφωνήσουν για την ασφάλεια μικρότερων κρατών χωρίς τη συμμετοχή τους;
Η ανταλλαγή που θα άλλαζε τον χάρτη της ευρωπαϊκής ασφάλειας
Τι θα σήμαινε στην πράξη η παραχώρηση του Ντονμπάς με αντάλλαγμα την ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ;
Για το Κίεβο, θα ήταν μια οδυνηρή εδαφική απώλεια με αντάλλαγμα την προοπτική να μην επαναληφθεί ο πόλεμος. Η Ουκρανία θα εγκατέλειπε, στο πλαίσιο μιας συμφωνίας, την προσπάθεια ανάκτησης περιοχών που θεωρεί αναπόσπαστο μέρος της επικράτειάς της, εξασφαλίζοντας όμως μια θέση στο δυτικό σύστημα συλλογικής άμυνας.
Για τη Μόσχα, μια τέτοια συμφωνία θα είχε διπλή ανάγνωση. Από τη μία, θα μπορούσε να εξασφαλίσει εδαφικά κέρδη που επιδιώκει επί χρόνια. Από την άλλη, θα έφερνε το ΝΑΤΟ ακόμη πιο κοντά στα ρωσικά σύνορα, με την Ουκρανία να αποκτά θεσμική προστασία από τη Συμμαχία.
Εδώ βρίσκεται και το μεγαλύτερο εμπόδιο. Η πλήρης ένταξη στο ΝΑΤΟ δεν είναι μια αόριστη υπόσχεση στρατιωτικής βοήθειας. Προϋποθέτει τη συναίνεση όλων των συμμάχων και συνεπάγεται την εφαρμογή του Άρθρου 5, σύμφωνα με το οποίο μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός μέλους αντιμετωπίζεται ως επίθεση εναντίον όλων. Δεν σημαίνει αυτομάτως αποστολή στρατευμάτων, αλλά δημιουργεί μια σαφώς ισχυρότερη συλλογική δέσμευση από μια διμερή συμφωνία.
Αντίθετα, εγγυήσεις «παρόμοιες» με τα Άρθρα 4 και 5, όπως αυτές που περιέγραψε ο Ζελένσκι, θα μπορούσαν να έχουν πολύ διαφορετικό περιεχόμενο.
Ακόμη και η έννοια της εδαφικής παραχώρησης απαιτεί διευκρίνιση. Άλλο είναι η αναγνώριση της ρωσικής κυριαρχίας, άλλο η αποδοχή μιας γραμμής κατάπαυσης του πυρός χωρίς νομική αναγνώριση και άλλο η αποχώρηση ουκρανικών δυνάμεων από περιοχές που εξακολουθούν να ελέγχουν.
Καθεμία από αυτές τις επιλογές θα είχε διαφορετικό πολιτικό, στρατιωτικό και νομικό κόστος.
Ο Πούτιν δεν ζητά μόνο το Ντονμπάς
Η δημοσιοποίηση των ρωσικών απαιτήσεων από τους New York Times προσφέρει το σημαντικότερο στοιχείο για την κατανόηση των πραγματικών διαστάσεων της διαπραγμάτευσης.
Σύμφωνα με έγγραφο που περιήλθε στην κατοχή της αμερικανικής εφημερίδας, η Μόσχα ζητά την επιστροφή της στρατιωτικής παρουσίας του ΝΑΤΟ στη διάταξη του 1997, πριν από τις διαδοχικές διευρύνσεις προς την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη.
Πρόκειται για απαίτηση πολύ ευρύτερη από την ουδετερότητα της Ουκρανίας.
Η Ρωσία επιδιώκει επίσης τον τερματισμό των δυτικών παραδόσεων όπλων προς το Κίεβο, την αποτροπή νέας διεύρυνσης του ΝΑΤΟ και τον αποκλεισμό συμμαχικής στρατιωτικής δραστηριότητας σε μια μεγάλη γεωγραφική ζώνη, από την Ανατολική Ευρώπη έως τον Νότιο Καύκασο και την Κεντρική Ασία.
Ακόμη και η ένταξη της Ουκρανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα γινόταν αποδεκτή από τη Μόσχα, σύμφωνα με το έγγραφο, μόνο εφόσον το Κίεβο αποκλειόταν από την κοινή αμυντική πολιτική της Ένωσης.
Η ουσία είναι ότι η Ρωσία ζητά περιορισμούς στις αμυντικές επιλογές άλλων κυρίαρχων κρατών.

Τι σημαίνει επιστροφή στο 1997 για Πολωνία και Βαλτικές χώρες
Το 1997 δεν είναι μια τυχαία χρονολογία. Είναι το έτος της Ιδρυτικής Πράξης ΝΑΤΟ – Ρωσίας, πριν από τη μεγάλη διεύρυνση της Συμμαχίας προς ανατολάς.
Έκτοτε 16 χώρες έχουν ενταχθεί στο ΝΑΤΟ, μεταξύ των οποίων η Πολωνία, η Τσεχία, η Ουγγαρία, οι τρεις χώρες της Βαλτικής, η Ρουμανία, η Βουλγαρία, η Φινλανδία και η Σουηδία.
Η ρωσική απαίτηση δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι όλα αυτά τα κράτη θα αποβάλλονταν από τη Συμμαχία. Θα μπορούσε, όμως, να περιορίσει δραστικά την παρουσία συμμαχικών δυνάμεων, βάσεων και οπλικών συστημάτων στην επικράτειά τους.
Για την Πολωνία και τις Βαλτικές χώρες, αυτό θα ισοδυναμούσε με αποδυνάμωση της αποτροπής ακριβώς στην περιοχή όπου θεωρούν ότι αντιμετωπίζουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο.
Θα δημιουργούσε, ουσιαστικά, μια Συμμαχία με διαφορετικό επίπεδο στρατιωτικής προστασίας μεταξύ παλαιότερων και νεότερων μελών της.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο οι ευρωπαϊκές αντιδράσεις είναι τόσο έντονες. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο το μέλλον της Ουκρανίας, αλλά την αξιοπιστία του ΝΑΤΟ ως ενιαίου συστήματος συλλογικής άμυνας.
Το 1997 δεν είναι μια τυχαία χρονολογία. Είναι το έτος της Ιδρυτικής Πράξης ΝΑΤΟ – Ρωσίας, πριν από τη μεγάλη διεύρυνση της Συμμαχίας προς ανατολάς.
Έκτοτε 16 χώρες έχουν ενταχθεί στο ΝΑΤΟ, μεταξύ των οποίων η Πολωνία, η Τσεχία, η Ουγγαρία, οι τρεις χώρες της Βαλτικής, η Ρουμανία, η Βουλγαρία, η Φινλανδία και η Σουηδία.
Η ρωσική απαίτηση δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι όλα αυτά τα κράτη θα αποβάλλονταν από τη Συμμαχία. Θα μπορούσε, όμως, να περιορίσει δραστικά την παρουσία συμμαχικών δυνάμεων, βάσεων και οπλικών συστημάτων στην επικράτειά τους.
Για την Πολωνία και τις Βαλτικές χώρες, αυτό θα ισοδυναμούσε με αποδυνάμωση της αποτροπής ακριβώς στην περιοχή όπου θεωρούν ότι αντιμετωπίζουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο.
Θα δημιουργούσε, ουσιαστικά, μια Συμμαχία με διαφορετικό επίπεδο στρατιωτικής προστασίας μεταξύ παλαιότερων και νεότερων μελών της.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο οι ευρωπαϊκές αντιδράσεις είναι τόσο έντονες. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο το μέλλον της Ουκρανίας, αλλά την αξιοπιστία του ΝΑΤΟ ως ενιαίου συστήματος συλλογικής άμυνας.
Η νέα απαίτηση για τα πυρηνικά της Γαλλίας και της Βρετανίας
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η νέα ρωσική αξίωση που αφορά τις δύο ευρωπαϊκές πυρηνικές δυνάμεις.
Σύμφωνα με τους New York Times, η Μόσχα ζητά από τη Γαλλία και τη Βρετανία να αποκλείσουν τη χρήση των πυρηνικών τους οπλοστασίων για την προστασία άλλων ευρωπαϊκών κρατών.
Η απαίτηση αυτή αγγίζει τον πυρήνα της ευρωπαϊκής αποτροπής. Το βρετανικό πυρηνικό οπλοστάσιο είναι ενταγμένο στον σχεδιασμό αποτροπής του ΝΑΤΟ, ενώ η Γαλλία διατηρεί ανεξάρτητη πυρηνική στρατηγική, αναγνωρίζοντας παράλληλα την ευρωπαϊκή διάσταση των ζωτικών της συμφερόντων.
Εάν οι δύο χώρες δεσμεύονταν να μην επεκτείνουν την πυρηνική προστασία τους σε άλλους Ευρωπαίους, θα περιοριζόταν σημαντικά η δυνατότητα της Ευρώπης να αναπτύξει ισχυρότερη δική της αποτροπή.
Και μάλιστα σε μια περίοδο κατά την οποία η αβεβαιότητα για τη μακροπρόθεσμη αμερικανική δέσμευση έχει ενισχύσει τη σχετική συζήτηση.
Η Μόσχα, επομένως, επιχειρεί να διαμορφώσει όχι μόνο τους όρους λήξης του πολέμου, αλλά και τα όρια της μελλοντικής ευρωπαϊκής στρατιωτικής ισχύος.

Από το 2021 στο 2026
Το πιο αξιοσημείωτο στοιχείο του ρωσικού εγγράφου είναι ότι μεγάλο μέρος των απαιτήσεων επαναλαμβάνει σχεδόν αυτολεξεί εκείνες που είχε παρουσιάσει η Μόσχα τον Δεκέμβριο του 2021.
Τότε, δύο μήνες πριν από τη γενικευμένη εισβολή, η Ρωσία είχε ζητήσει από τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ να δεχθούν μια συνολική αναθεώρηση των ευρωπαϊκών ρυθμίσεων ασφαλείας.
Οι δυτικές κυβερνήσεις απέρριψαν τις βασικές αυτές αξιώσεις. Σήμερα, έπειτα από σχεδόν πέντε χρόνια πολέμου, το Κρεμλίνο επανέρχεται ουσιαστικά στο ίδιο σημείο.
Αυτό επιτρέπει δύο αναγνώσεις. Η πρώτη είναι ότι ο Πούτιν θεωρεί τις συγκεκριμένες απαιτήσεις αδιαπραγμάτευτους στρατηγικούς στόχους και δεν προτίθεται να αρκεστεί σε εδαφικά κέρδη. Η δεύτερη είναι ότι χρησιμοποιεί μια εξαιρετικά υψηλή αρχική θέση για να εξασφαλίσει περισσότερες παραχωρήσεις στη συνέχεια.
Το έγγραφο, άλλωστε, αποτελεί ανεπίσημο διαπραγματευτικό κείμενο, χωρίς υπογραφή, και όχι τελική συμφωνία. Ρώσοι διαπραγματευτές έχουν αφήσει να εννοηθεί ότι υπάρχει περιθώριο συμβιβασμών.
Το ερώτημα είναι σε ποια ζητήματα θα μπορούσε να υποχωρήσει η Μόσχα και ποια θεωρεί πραγματικά αδιαπραγμάτευτα.
Το πιο αξιοσημείωτο στοιχείο του ρωσικού εγγράφου είναι ότι μεγάλο μέρος των απαιτήσεων επαναλαμβάνει σχεδόν αυτολεξεί εκείνες που είχε παρουσιάσει η Μόσχα τον Δεκέμβριο του 2021.
Τότε, δύο μήνες πριν από τη γενικευμένη εισβολή, η Ρωσία είχε ζητήσει από τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ να δεχθούν μια συνολική αναθεώρηση των ευρωπαϊκών ρυθμίσεων ασφαλείας.
Οι δυτικές κυβερνήσεις απέρριψαν τις βασικές αυτές αξιώσεις. Σήμερα, έπειτα από σχεδόν πέντε χρόνια πολέμου, το Κρεμλίνο επανέρχεται ουσιαστικά στο ίδιο σημείο.
Αυτό επιτρέπει δύο αναγνώσεις. Η πρώτη είναι ότι ο Πούτιν θεωρεί τις συγκεκριμένες απαιτήσεις αδιαπραγμάτευτους στρατηγικούς στόχους και δεν προτίθεται να αρκεστεί σε εδαφικά κέρδη. Η δεύτερη είναι ότι χρησιμοποιεί μια εξαιρετικά υψηλή αρχική θέση για να εξασφαλίσει περισσότερες παραχωρήσεις στη συνέχεια.
Το έγγραφο, άλλωστε, αποτελεί ανεπίσημο διαπραγματευτικό κείμενο, χωρίς υπογραφή, και όχι τελική συμφωνία. Ρώσοι διαπραγματευτές έχουν αφήσει να εννοηθεί ότι υπάρχει περιθώριο συμβιβασμών.
Το ερώτημα είναι σε ποια ζητήματα θα μπορούσε να υποχωρήσει η Μόσχα και ποια θεωρεί πραγματικά αδιαπραγμάτευτα.
Η αμερικανική εξίσωση και το πρόβλημα της αξιοπιστίας
Η κυβέρνηση Τραμπ επιδιώκει μια διπλωματική διέξοδο από τον πόλεμο, αλλά η ανταλλαγή εδαφών με εγγυήσεις ασφαλείας παρουσιάζει μια εξαιρετικά δύσκολη εξίσωση.
Για να γίνει αποδεκτή από την Ουκρανία, οι εγγυήσεις θα πρέπει να είναι αρκετά ισχυρές ώστε να αποτρέψουν μια νέα ρωσική επίθεση.
Για να γίνει αποδεκτή από τη Ρωσία, η συμφωνία θα πρέπει, σύμφωνα με τις μέχρι τώρα θέσεις της Μόσχας, να περιορίζει ουσιαστικά τη δυτική στρατιωτική παρουσία στην Ουκρανία.
Όσο πιο ισχυρές γίνονται οι εγγυήσεις, τόσο περισσότερο συγκρούονται με τις ρωσικές απαιτήσεις. Όσο αποδυναμώνονται για να ικανοποιηθεί η Μόσχα, τόσο λιγότερο αξιόπιστες γίνονται για το Κίεβο.
Η απουσία αμερικανικών στρατευμάτων από το ουκρανικό έδαφος, όπως περιέγραψε ο Ζελένσκι, ενισχύει τα ερωτήματα για το πώς ακριβώς θα λειτουργούσε ένας μηχανισμός αποτροπής.
Μια συμφωνία που θα προέβλεπε χρηματοδότηση, εξοπλισμούς και πολιτικές δεσμεύσεις θα μπορούσε να ενισχύσει σημαντικά την ουκρανική άμυνα. Δεν θα ισοδυναμούσε όμως αυτομάτως με πλήρη συμμαχική προστασία.
Και για την Ουκρανία, η ιστορική εμπειρία καθιστά τη διάκριση καθοριστική. Το Μνημόνιο της Βουδαπέστης του 1994, με τις διαβεβαιώσεις ασφαλείας που συνόδευσαν την αποπυρηνικοποίησή της, δεν απέτρεψε τη ρωσική επιθετικότητα.

Σενζέν: Ο φόβος μιας νέας Γιάλτας
Η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη γεωπολιτική βαρύτητα ενόψει της πιθανής συνάντησης Τραμπ, Πούτιν και Σι Τζινπίνγκ στην Κίνα.
Σύμφωνα με το Reuters, οι τρεις ηγέτες ενδέχεται να συναντηθούν την επόμενη εβδομάδα στο περιθώριο της συνόδου APEC στη Σενζέν, αν και δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί η μορφή ή η ατζέντα των συνομιλιών.
Η σύγκριση με τη Γιάλτα του 1945 δεν είναι τυχαία. Τότε, οι ηγέτες των ΗΠΑ, της Βρετανίας και της Σοβιετικής Ένωσης συζήτησαν τη μεταπολεμική ευρωπαϊκή τάξη, με τις αποφάσεις και τους συσχετισμούς ισχύος της εποχής να συνδέονται ιστορικά με τη διαμόρφωση των μεταπολεμικών σφαιρών επιρροής.
Σήμερα, η πιθανότητα μιας συνάντησης των τριών ισχυρότερων ηγετών προκαλεί ανησυχία σε χώρες που φοβούνται ότι το μέλλον τους μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο συνεννόησης χωρίς τη συμμετοχή τους.
Για τη Μόσχα, ακόμη και η εικόνα του Πούτιν στο ίδιο τραπέζι με τον Αμερικανό και τον Κινέζο πρόεδρο θα είχε πολιτική αξία: θα ενίσχυε την επιδίωξή της να αναγνωρίζεται ως ισότιμος διαμορφωτής της διεθνούς τάξης.
Ωστόσο, οι στόχοι των τριών πλευρών διαφέρουν. Ο Τραμπ ενδιαφέρεται για μια ευρύτερη διπλωματική επιτυχία, ενδεχομένως και για την έναρξη συζήτησης σχετικά με τον έλεγχο των πυρηνικών εξοπλισμών.
Ο Πούτιν θέλει να θέσει στο τραπέζι την Ουκρανία και την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Ο Σι εμφανίζεται επιφυλακτικός απέναντι σε μια διαδικασία που θα μπορούσε να δεσμεύσει την Κίνα σε πυρηνικούς περιορισμούς ή να τη συνδέσει με μια συμφωνία για την Ουκρανία.
Μάλιστα, σύμφωνα με Αμερικανό αξιωματούχο που επικαλείται το Reuters, η Ουκρανία δεν αναμένεται να τεθεί ως θέμα τριμερών συνομιλιών.
Επομένως, ο φόβος μιας νέας Γιάλτας είναι πολιτικά υπαρκτός, αλλά μια συμφωνία για αναδιανομή σφαιρών επιρροής δεν αποτελεί μέχρι στιγμής επιβεβαιωμένο ή πιθανό άμεσο αποτέλεσμα της συνάντησης.
Η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη γεωπολιτική βαρύτητα ενόψει της πιθανής συνάντησης Τραμπ, Πούτιν και Σι Τζινπίνγκ στην Κίνα.
Σύμφωνα με το Reuters, οι τρεις ηγέτες ενδέχεται να συναντηθούν την επόμενη εβδομάδα στο περιθώριο της συνόδου APEC στη Σενζέν, αν και δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί η μορφή ή η ατζέντα των συνομιλιών.
Η σύγκριση με τη Γιάλτα του 1945 δεν είναι τυχαία. Τότε, οι ηγέτες των ΗΠΑ, της Βρετανίας και της Σοβιετικής Ένωσης συζήτησαν τη μεταπολεμική ευρωπαϊκή τάξη, με τις αποφάσεις και τους συσχετισμούς ισχύος της εποχής να συνδέονται ιστορικά με τη διαμόρφωση των μεταπολεμικών σφαιρών επιρροής.
Σήμερα, η πιθανότητα μιας συνάντησης των τριών ισχυρότερων ηγετών προκαλεί ανησυχία σε χώρες που φοβούνται ότι το μέλλον τους μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο συνεννόησης χωρίς τη συμμετοχή τους.
Για τη Μόσχα, ακόμη και η εικόνα του Πούτιν στο ίδιο τραπέζι με τον Αμερικανό και τον Κινέζο πρόεδρο θα είχε πολιτική αξία: θα ενίσχυε την επιδίωξή της να αναγνωρίζεται ως ισότιμος διαμορφωτής της διεθνούς τάξης.
Ωστόσο, οι στόχοι των τριών πλευρών διαφέρουν. Ο Τραμπ ενδιαφέρεται για μια ευρύτερη διπλωματική επιτυχία, ενδεχομένως και για την έναρξη συζήτησης σχετικά με τον έλεγχο των πυρηνικών εξοπλισμών.
Ο Πούτιν θέλει να θέσει στο τραπέζι την Ουκρανία και την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Ο Σι εμφανίζεται επιφυλακτικός απέναντι σε μια διαδικασία που θα μπορούσε να δεσμεύσει την Κίνα σε πυρηνικούς περιορισμούς ή να τη συνδέσει με μια συμφωνία για την Ουκρανία.
Μάλιστα, σύμφωνα με Αμερικανό αξιωματούχο που επικαλείται το Reuters, η Ουκρανία δεν αναμένεται να τεθεί ως θέμα τριμερών συνομιλιών.
Επομένως, ο φόβος μιας νέας Γιάλτας είναι πολιτικά υπαρκτός, αλλά μια συμφωνία για αναδιανομή σφαιρών επιρροής δεν αποτελεί μέχρι στιγμής επιβεβαιωμένο ή πιθανό άμεσο αποτέλεσμα της συνάντησης.
Το πραγματικό δίλημμα της Ευρώπης
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με μια δύσκολη πραγματικότητα.
Από τη μία, η λήξη του πολέμου αποτελεί στρατηγική επιδίωξη, τόσο για ανθρωπιστικούς λόγους όσο και για την ασφάλεια και την οικονομία της ηπείρου.
Από την άλλη, μια ειρήνη που θα συνοδευόταν από περιορισμούς στην άμυνα ευρωπαϊκών κρατών θα μπορούσε να δημιουργήσει νέες πηγές αστάθειας.
Η συμμετοχή Ευρωπαίων εκπροσώπων στις διαπραγματεύσεις, την οποία φέρεται να έχει αποδεχθεί η Ρωσία, αποτελεί σημαντική εξέλιξη. Δεν απαντά, όμως, από μόνη της στο βασικό ερώτημα: πόση επιρροή θα έχουν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις στη διαμόρφωση της τελικής συμφωνίας;
Για την Ευρώπη, το διακύβευμα δεν είναι μόνο να μη μείνει εκτός τραπεζιού. Είναι να διασφαλίσει ότι δεν θα κληθεί να εφαρμόσει μια αρχιτεκτονική ασφαλείας την οποία δεν έχει συνδιαμορφώσει.
REUTERS/Stringer/File PhotoΗ ειρήνη και το τίμημά της
Η παραχώρηση του Ντονμπάς θα μπορούσε, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να αποτελέσει μέρος μιας συμφωνίας που θα σταματούσε τον πόλεμο. Δεν αρκεί, όμως, για να απαντήσει στο θεμελιώδες ζήτημα της επόμενης ημέρας.
Εάν η Ουκρανία παραχωρούσε εδάφη και εξασφάλιζε πραγματική, αξιόπιστη προστασία, η συμφωνία θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα νέο πλαίσιο αποτροπής, παρά το βαρύ πολιτικό και εθνικό κόστος.
Εάν, αντιθέτως, παραχωρούσε εδάφη με αντάλλαγμα ασαφείς εγγυήσεις, περιορισμένη δυνατότητα εξοπλισμού και απαγόρευση ουσιαστικής στρατιωτικής συνεργασίας με τη Δύση, θα υπήρχε ο κίνδυνος να προκύψει μια εύθραυστη ειρήνη, χωρίς επαρκείς δικλίδες ασφαλείας απέναντι σε νέα σύγκρουση.
Οι ρωσικές απαιτήσεις δείχνουν ότι η Μόσχα δεν διαπραγματεύεται μόνο τον τερματισμό ενός πολέμου. Επιχειρεί να επανακαθορίσει τους κανόνες της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Η παραχώρηση του Ντονμπάς θα μπορούσε, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να αποτελέσει μέρος μιας συμφωνίας που θα σταματούσε τον πόλεμο. Δεν αρκεί, όμως, για να απαντήσει στο θεμελιώδες ζήτημα της επόμενης ημέρας.
Εάν η Ουκρανία παραχωρούσε εδάφη και εξασφάλιζε πραγματική, αξιόπιστη προστασία, η συμφωνία θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα νέο πλαίσιο αποτροπής, παρά το βαρύ πολιτικό και εθνικό κόστος.
Εάν, αντιθέτως, παραχωρούσε εδάφη με αντάλλαγμα ασαφείς εγγυήσεις, περιορισμένη δυνατότητα εξοπλισμού και απαγόρευση ουσιαστικής στρατιωτικής συνεργασίας με τη Δύση, θα υπήρχε ο κίνδυνος να προκύψει μια εύθραυστη ειρήνη, χωρίς επαρκείς δικλίδες ασφαλείας απέναντι σε νέα σύγκρουση.
Οι ρωσικές απαιτήσεις δείχνουν ότι η Μόσχα δεν διαπραγματεύεται μόνο τον τερματισμό ενός πολέμου. Επιχειρεί να επανακαθορίσει τους κανόνες της ευρωπαϊκής ασφάλειας.

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου