Για τον άντρα, Μούσα, τον πολύτροπο να μου ανιστορήσεις, που βρέθηκε
ως τα πέρατα του κόσμου να γυρνά, αφού της Τροίας
πάτησε το κάστρο το ιερό. [1]
Από τα παλαιότερα αλλά και λαμπρότερα κείμενα της ελληνικής γραμματείας, τα έπη Ιλιάδα και Οδύσσεια αποτελούν θεμελιώδη έργα για την εξέλιξη του δυτικού πολιτισμού, με βαθιά επιρροή ήδη από την κλασική αρχαιότητα.
Η σύνθεσή τους, που αποδίδεται γενικά στον Όμηρο, ανήκει στην προφορική παράδοση της εποχής και
βάσει γλωσσολογικών στοιχείων, κοινωνικών αναφορών, αρχαιολογικών δεδομένων και της μεταξύ τους σχέσης τοποθετείται κατά προσέγγιση στον 8ο αιώνα π.Χ.. Όσον αφορά την καταγραφή τους, επικρατεί η άποψη ότι έγινε αρχικά στην Αθήνα περί τον 6ο αιώνα π.Χ.Τα έργα απαγγέλλονταν στις γιορτές και διδάσκονταν στα σχολεία, επηρεάζοντας μεγάλο μέρος της λογοτεχνίας και των εικαστικών τεχνών, περνώντας αργότερα στη ρωμαϊκή παράδοση και συμβάλλοντας στη διαμόρφωση του ευρύτερου ευρωπαϊκού πνεύματος. Σε έρευνα του BBC του 2018, που απευθύνθηκε σε 108 συγγραφείς, ακαδημαϊκούς, δημοσιογράφους, κριτικούς και μεταφραστές από 35 χώρες, η Οδύσσεια βρέθηκε στην κορυφή των «100 ιστοριών που διαμόρφωσαν τον κόσμο».
Όντας έργο προορισμένο αρχικά για απαγγελία κατά τη διάρκεια συμποσίων ή τελετών, ώστε να ψυχαγωγεί και να διδάσκει ταυτόχρονα, η Οδύσσεια είναι γραμμένη σε δακτυλικό εξάμετρο, μία ρυθμική δομή κατάλληλη για προφορική αφήγηση. Ο διαχωρισμός σε 24 ραψωδίες έγινε αργότερα, από τους αλεξανδρινούς, οι οποίοι χρησιμοποίησαν για την αρίθμηση τα πεζά γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου.
Κατά γενική ομολογία, το θέμα που κυρίως πραγματεύεται η Οδύσσεια είναι ο νόστος: η βαθιά επιθυμία του ήρωα να επιστρέψει στην πατρίδα και τη γυναίκα του μετά από δέκα χρόνια πολέμου. Λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι την εποχή που συνετέθη το έπος αλλά και αργότερα, η απουσία λόγω πολέμου ή ταξιδιού ήταν κάτι συνηθισμένο, καταλαβαίνουμε ότι επρόκειτο για ένα θέμα που άγγιζε και αφορούσε το μεγαλύτερο μέρος του ακροατηρίου. Κάτοικοι μίας επικράτειας της οποίας τα όρια άνοιγε ο θαλασσινός ορίζοντας περισσότερο από ό,τι ο πλούτος της γης, οι Έλληνες ανέπτυξαν αναπόφευκτα μία στενή σχέση με το πέλαγος και τα ταξίδια, που καθόρισε βαθιά τον πολιτισμό τους. Γι’ αυτό και θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Οδυσσέας αποτελεί το αρχέτυπο του ναυτικού, ο οποίος είναι προσηλωμένος στην επιστροφή, παρά τους Λαιστρυγόνες, τους Κύκλωπες και τον θυμωμένο Ποσειδώνα…
Άνδρες πολύτροποι…
Από τον πρώτο ήδη στίχο, ο ποιητής γνωστοποιεί το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του ήρωα: πολύτροπος. Αυτό το γνώρισμα είναι που διαφοροποιεί τον Οδυσσέα από τους άλλους ήρωες του Τρωικού πολέμου, αυτό το οποίο θα τον βοηθήσει να ξεπεράσει τα εμπόδια που συναντά, είτε αυτά προέρχονται από τους θεούς είτε από τους ανθρώπους είτε από τα φυσικά στοιχεία.
Πράγματι, σε κάθε του βήμα, θα μπορούσε να πει κανείς, ο Οδυσσέας συναντά τον κίνδυνο και την καταστροφή — ενίοτε και από δική του υπαιτιότητα. Η εφευρετικότητά του, ωστόσο, στέκεται πολύτιμος σύμμαχος, σχεδόν τόσο πολύτιμη όσο και η θεά Αθηνά… Δεν είναι τυχαίο που η θεά που τον συμπονά περισσότερο και στέκεται στο πλευρό του είναι η θεά της σοφίας αλλά και της μάχης.
Πρόκειται για στοιχείο που σχεδόν έχει καταγραφεί στο ελληνικό συλλογικό ασυνείδητο, αν μας επιτρέπεται η γενίκευση, ως γνώρισμα του ελληνικού λαού, ως προτέρημα της φυλής που της δίνει το πλεονέκτημα να τα καταφέρνει σε όποιο σημείο της γης κι αν βρίσκεται, υπό οποιεσδήποτε συνθήκες. Δεδομένων των αντιξοοτήτων μέσα από τις οποίες έχει εξελιχθεί η ελληνική ιστορία, ένα τέτοιο χαρακτηριστικό πράγματι αποδεικνύεται ευλογία, αλλά όπως και στην Οδύσσεια δεν απαντά στα πλήθη αλλά σε μεμονωμένα άτομα. Οι περισσότεροι — το πλήρωμα των πλοίων του Οδυσσέα, οι μνηστήρες — πολλές φορές αφήνονται στα ένστικτά τους ή κάνουν τις λάθος επιλογές και τελικά καταστρέφονται. Η τύχη τους όπως περιγράφεται στο έπος μοιάζει να εκφράζει μία νομοτέλεια, που επιβεβαιώνεται από την εμπειρία, παρά τους αιώνες και τα χιλιόμετρα που μπορεί να χωρίζουν τον κάθε αναγνώστη από το έργο.
Ο θείος παράγοντας
Η Οδύσσεια ξεκινά με την καθιερωμένη επίκληση στη Μούσα, δίνοντας από την αρχή το στίγμα όσων θα ακουστούν και ορίζοντας το πλαίσιο όπου θα κινηθούν. Από την αρχή επίσης γίνεται αισθητή η παρουσία και η σημασία των θεών, χωρίς όμως να υποβαθμίζεται η ευθύνη των ανθρώπων· πρόκειται για ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον σημείο, που απηχεί την ελληνική πεποίθηση του «συν Αθηνά και χείρα κίνει».
Στους στίχους 32–34, μιλά ο Δίας σε συγκέντρωση των θεών, όπου θα συζητούσαν για την τύχη του Οδυσσέα απουσίᾳ του Ποσειδώνα, και επισημαίνει τα εξής: «Ὢ πόποι, οἷον δή νυ θεοὺς βροτοὶ αἰτιόωνται./ἐξ ἡμέων γάρ φασι κάκ᾽ ἔμμεναι· οἱ δὲ καὶ αὐτοὶ/σφῇσιν ἀτασθαλίῃσιν ὑπὲρ μόρον ἄλγε᾽ ἔχουσιν,/». Δηλαδή: «Αλίμονο, είναι αλήθεια ν᾽ απορείς που θέλουν οι θνητοί να ρίχνουν/στους θεούς τα βάρη τους· έρχεται λένε το κακό από μας —/κι όμως οι ίδιοι, κι από φταίξιμο δικό τους, πάσχουν και βασανίζονται,/και πάνω απ᾽ το γραφτό τους.» Στη συνέχεια, αναφέρεται στο κρίμα του Αίγισθου, ο οποίος διέπραξε ένα ανόσιο έγκλημα, «την ορισμένη μοίρα παραβαίνοντας», παρά τα μηνύματα και τις προειδοποιήσεις των θεών. [1]
Αυτά τα λίγα λόγια διασαφηνίζουν τι πρέπει να περιμένει ο άνθρωπος από τους θεούς και τι από τον εαυτό του, και διαχωρίζουν με σαφήνεια την ευσέβεια από τον φαταλισμό. Οι θεοί υπάρχουν, αλλά ο άνθρωπος έχει την ευθύνη των πράξεων και των επιλογών του. Το ζήτημα αυτό επανέρχεται τακτικά στην Οδύσσεια, όπως και στην Ιλιάδα, αποτυπώνοντας ανάγλυφα τη σχέση μεταξύ του θείου και του ανθρώπινου κόσμου — σχέση πολύ στενή την εποχή του Ομήρου.
Οι θεοί είναι πανταχού παρόντες και στα δύο έπη. Έχουν περίπου ίσο μερίδιο στη δράση και τη διαμόρφωση της πλοκής, ενώ σε πολλές περιπτώσεις αλληλεπιδρούν με τους ήρωες, είτε φανερά είτε έμμεσα. Η εγγύτητά τους δεν μειώνει την οφειλόμενη ευσέβεια. Το αντίθετο. Και όπως τονίζουν τα έπη, η ευσέβεια ανταμείβεται, ενώ η ασέβεια τιμωρείται.
Ο ίδιος ο Οδυσσέας αποτελεί υπόδειγμα αυτής της σχέσης. Ποτέ δεν ξεχνά να τιμήσει ή να ευχαριστήσει τους θεούς — ιδιαίτερα τον Δία και την Αθηνά — οι οποίοι ανταποκρίνονται χαρίζοντάς του την εύνοια και τη βοήθειά τους. Οι περιπτώσεις της ασέβειας και των ανάλογων (ή δυσανάλογων) συνεπειών είναι επίσης ζωηρά και με σαφήνεια δοσμένες: η σφαγή των βοδιών του Ήλιου, η τύφλωση του γιου του Ποσειδώνα, η περιφρόνηση που δείχνουν οι μνηστήρες για τους ιερούς κανόνες της φιλοξενίας, αλλά και νωρίτερα, η καταστροφή των ναών των θεών στην Τροία από τους πορθητές Αχαιούς, μεταξύ των οποίων και ο Οδυσσέας. Το ότι ο Οδυσσέας έλαβε μέρος στη βεβήλωση των ιερών της πόλης αποτελεί και την αφετηρία των δεινών του στο ταξίδι της επιστροφής.
Η ύβρις αποτελεί την καταλυτική δύναμη που καθορίζει τις εξελίξεις και την τύχη των ανθρώπων — όπως είπαμε ότι επισημαίνει ο Δίας στην αρχή της α΄ ραψωδίας. Ωστόσο, η τιμωρία δεν είναι ποινή· είναι η αναπόφευκτη συνέπεια, που φέρνει την κάθαρση και επαναφέρει την ισορροπία του κόσμου.
Η αρετή της πίστης και της αφοσίωσης
Η πίστη και η αφοσίωση, η μνήμη, η σταθερότητα, η επιμονή προβάλλουν μέσα από πολλούς χαρακτήρες του έπους ως αρετές — ενώ η έλλειψή τους σε άλλες περιπτώσεις χρησιμεύει στο να σκοτεινιάσει τις μορφές.
Οι φωτεινές μορφές του έπους διακρίνονται για την αταλάντευτη αφοσίωσή τους, με εξέχουσα τη μορφή της Πηνελόπης ως συζύγου του θαλασσοδαρμένου πολεμιστή. Αλλά δεν είναι η μοναδική. Το μοτίβο της μνήμης και της πίστης σε αυτήν τη μνήμη επαναλαμβάνεται με την Ευρύκλεια, την πιστή δούλα του Οδυσσέα, τον σκύλο του Άργο, τον χοιροβοσκό Εύμαιο. Ακόμα και ο γιος, ο Τηλέμαχος, που δεν έχει μνήμες από τον πατέρα του, διατηρεί την πίστη του σε αυτόν. Ο ίδιος ο Οδυσσέας ενσαρκώνει επίσης σε μέγιστο βαθμό αυτές τις ιδιότητες.
Η εμφάνισή τους σε ποικίλα επεισόδια και από διαφορετικούς χαρακτήρες έχει ως αποτέλεσμα να χρωματίζουν ολόκληρο το έργο, μεταφέροντας με ξεκάθαρο τρόπο το μήνυμα ότι η μνήμη και η αφοσίωση είναι αδιαμφισβήτητες αρετές.
Η Οδύσσεια είναι ένα βαθύ έπος. Η διάρκειά της στον χρόνο αποδεικνύει ότι πέρα από μία συναρπαστική ιστορία, διαθέτει αρετές που εξασφαλίζουν τη μετάδοσή της από πολιτισμό σε πολιτισμό. Στην αρχαία Ελλάδα, τιμήθηκε με αγάλματα· στην κλασική Ευρώπη, με λαμπρά ζωγραφικά έργα· στη σύγχρονη εποχή, συνεχίζει να αποτελεί πηγή έμπνευσης και σοφίας.
Εικονογράφηση: Oriana Zhang
ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΚΑΡΑΠΑΝΟΥ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου